Milliyetçi Kongre Dosyaları | Akraba Evliliği Caiz midir?

Caiz, Arapça kökeni itibariyle geçerlilik anlamı taşır. Aynı kökten gelen cevaz, tecavüz, mecaz, icazet gibi kelimelere de aşinayızdır, yine geçerlilikle veya sınırı geçmekle ilgili anlamlar taşırlar. (https://www.etimolojiturkce.com/kelime/cevaz) Bu bağlamda akraba evliliğini seküler perspektiften ele alarak, caiz olup olmadığını değerlendireceğiz.

Evlilik öncesi sağlık değerlendirmesi üç yönden yapılır. Fiziksel hastalıklarda özellikle cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara, ruhsal hastalıklarda evliliğe rıza verebilecek akli meleke durumuna, kalıtsal hastalıklarda ise doğacak çocuklara aktarılabilecek sağlık risklerine bakılır.

Ülkemizde 1. ve 2. derece yakınlarla evlilik Türk Medeni Kanunu Madde 129 ile yasaklanmıştır. 3. derece yakınlar (kuzenler) ile yapılan evlilikler 1. derece akraba evliliği olarak adlandırılır. Eşlerden biri kuzenin çocuğu ise 2., her ikisi de kuzen çocukları ise 3. derece akraba evliliğidir.

Dünyada Akraba Evliliği

Birinci ve ikinci derece yakınlarla kurulacak ilişki ensest olarak değerlendirilip hemen hemen tüm dünyada ve kültürlerde yasaklanmıştır. Ülkemizde yasal olan kuzen evlilikleri ülkelerin kültür ve inançlarına göre çeşitli yaklaşımlarla değerlendirilir: birçok ülkede yasa dışıdır, hatta bazılarında yasal olarak suç teşkil etmektedir (Şekil 1).



Şekil 1. Dünyada akraba evliliğinin yasal değerlendirmesi

Buna karşılık akraba evliliklerinin ülkelere ve kıtalara göre dağılımı Tablo 1’deki gibidir. Bu kültürel çeşitliliğe dair fikir vermektedir.



Tablo 1. https://www.researchgate.net/figure/3-Consanguinity-rates-in-some-World-populations_tbl1_242701104

TÜİK’in 2022 verilerine göre Türkiye’deki 16 yaş üstünde akraba evliliği gerçekleştirmiş olan kişi sayısı 2 milyon 303 bin 485 kişidir. Akraba evliliği oranının illere göre dağılımı yapıldığında, 2022’de en yüksek akraba evliliği olan ilin %18,4 ile Şanlıurfa olduğu ve onu %13,7 ile Mardin’in ve %12,9 ile Muş’un takip ettiği belirlenmiştir, en az akraba evliliğine rastlanan iller ise %0,7 ile Burdur, Edirne ve Bolu’dur (bkz. Şekil 2).



Şekil 2. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Statistics-on-Family-2022-49683

Genetik Hastalıklar Nelerdir, Nasıl Oluşur Ve ve Aktarılır?

İnsanda 44 çift vücut kromozomu, 2 çift de cinsiyet kromozomu bulunur. Genetik özellikler aktarılan kromozomlarla taşınır ancak baskın özellikler tek ebeveynden geldiğinde bile kişide kendini gösterirken çekinik özelliklerin ortaya çıkması için her iki ebeveynden aynı genin gelmesi gerekir, aksi takdirde yalnızca genetik taşıyıcılıktan söz edilebilir. Akraba evliliklerinde anne ve baba arasında kan bağı bulunacağından taşıdıkları ortak genler daha fazladır, doğacak çocuklara hasta genlerin aktarılma olasılığı da buna bağlı olarak artar (bkz. Şekil 3).



Şekil 3. https://www.tamgaturk.com/turkiye-de-engelli-cocuklari-icin-sosyal-yardim-alan-ailelerin-dagilim-haritasi-yayimlandi-yogun-olan-yerler-dikkat-cekti/71793/

Türkiye'de en sık görülen otozomal resesif hastalıkların canlı doğumlarda rastlanma sıklığı:

● Hemokromatozis: 1/200-400

● Ailesel akdeniz ateşi: 1/1000

● Von willebrand faktör eksikliği: %1-2

● Biyotinidaz eksikliği: 1/1100

● Kistik fibrozis: 1/3000

● Fenilketonüri: 1/3600

● Orak hücreli anemi: Türkiye geneli %0,3-6, Çukurova bölgesinde %3-44

● Retinitis pigmentosa: 1/5000

● Talasemi: %2.1 taşıyıcılık

● Lizozomal depo hastalıkları: 1/7000

● Konjenital adrenal hiperplazi: 1/7700

● Primer konjenital glokom: 1/2500-1/10000

● Primer siliyer diskinezi: 1/15000

● Herediter fruktoz intoleransı: 1/20000

● Galaktozemi: 1/24000

● Wilson: 1/30000

● Spinoserebellar ataksi: 1/40000-100000

● Friedreich ataksisi: 1/50000

● Kalıtsal nörometabolik hastalıklar toplam: %1

Genetik Hastalıkların Önlenmesi

Genetik hastalıklar gen yapısında sıklıkla gelişim sırasında meydana gelen bozulmalardan kaynaklanabilir (Down Sendromu gibi) veya kalıtsal olup anne-baba genetiğiyle aktarılabilir (SMA gibi). Türkiye'de rutin genetik tarama resmi nikah öncesi, gebelik ve yenidoğan taramaları olmak üzere üç dönemde yapılır.

Evlilik öncesinde SMA (spinal musküler atrofi) ve hemoglobinopatiler (talasemi, orak hücre anemisi gibi kan hastalıkları) taranır. Her iki eş adayında aynı hastalığın taşıyıcılığı saptanırsa evliliğe engel değildir ancak gebeliğin tüp bebek yöntemiyle yapılması ve genetik hastalıkların ekarte edilmesi gerekir. Tıbbi gerekliliğe binaen bu tedavi yöntemleri SGK kapsamındadır.

Gebelikte 11-14. haftalar arasında ikili test yapılarak bebeğin ultrason görüntülemesi ve anne kanındaki hormon düzeyine bakılarak Down Sendromu gibi genetik defektle görülen hastalıkların risk değerlendirmesi yapılır; bunlarda anne yaşı, madde kullanımı, akrabalık gibi etmenler riski arttıracağı için çok faktörlü bir değerlendirme sözkonusudur. Uygun dönemde taranamamış gebelikler 16-18. haftalar arasında üçlü test denen değerlendirme ile benzer şekilde incelenir. Yüksek riskli bulunan gebeliklerde koryon villus biyopsisi ve amniyosentez adlı girişimsel işlemlerle bebeğin bulunduğu kesedeki sıvıdan veya plasentadan örnek alınarak genetik analiz yapılır. Taramalar sonucu genetik hastalık saptanırsa ailenin de talebi ve onayı doğrultusunda tıbbi gerekçelerle gebelik sonlandırılabilir.

Yenidoğan döneminde ise bebeğin doğumunu müteakip ilk hafta içinde 2 defa topuk kanı alınarak SMA, konjenital hipotiroidi, fenilketonüri, kistik fibrozis, biotidinaz eksikliği ve konjenital adrenal hiperplazi hastalıkları taranır. Bu hastalıklar hızla zeka ve gelişim geriliğine neden olacağı ve geri döndürülemeyecek sağlık sorunları doğuracağı için hızla müdahale edilmelidir. Ne yazık ki çoğunun kesin tedavisi mümkün olmayıp ancak koruyucu ve destekleyici tedavilerle hastalığın etkilerinin en aza indirilmesi ve yaşam süresi ile kalitesinin olabildiğince yüksek tutulması amaçlanır.

Günden güne kalıtsal hastalık tanılarının artması elbette birçok spekülasyonu da beraberinde getirmiştir. Oysa gelişen tıp ve ulaşılabilirliği artan sağlık hizmetleri sayesinde daha önce tanı konamayan birçok hastalığın tanı ve tedavisinin artması doğal ve sağlık adına olumludur. Bunun yanı sıra kanserojen maddelere, strese, olumsuz yaşam koşullarına maruziyet arttıkça genetiğin bundan etkilenmesi kaçınılmazdır.

Tüm bu bilgiler ışığında uygulanmasını elzem bulduğumuz bazı tedbirler şunlardır:

1- Yakın zamanda örneğin Azerbaycan'da da getirilen akraba evliliği yasağının bizde çok daha uzun yıllardır mevcut olmasına rağmen, yetersizliği nedeniyle kapsamının benzer şekilde genişletilerek kuzen evliliklerinin de dahil edilmesi.

2- Özellikle Sağlık Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından çalışma ve kampanyalar başlatılarak akraba evliliğinin genetik hastalık riskini artıran başlıca sebep olduğu konusunda kamuoyunun duyuru ve spotlarla bilgilendirilmesi.

3- Birey ve halk sağlığını bozan geleneklerin kültürde yer bulmaması adına, özellikle hem akraba evliliğinin hem de engelli çocukların istatistiksel olarak yoğunlaştığı bölgelerde dini kurumların da işbirliği ile her tür yerel kültüre ve eğitim seviyesine uygun bir hitapla sakıncaların anlatılması.

4- Artan sağlık sorunlarının SGK harcamalarını da artıracağı, bunun her Türk vatandaşını ve vergi mükellefini ilgilendiren sonuçlar doğuracağı göz önünde bulundurularak denetim ve hukuki düzenlemelerin keyfiyeti engellemesi; ücretsiz sağlık tarama ve tedbirlerinin reddi durumunda önlenebilecek hastalıklardan doğacak tıbbi masrafların kısmen de olsa sorumlu kişilerin tasarrufuna bırakılması.

Genetik hastalıkların çoğunun tedavisi günümüz koşullarında mümkün değildir veya maddi ve manevi olarak büyük külfet arz eder. Sağlık sistemine ve ailelere düşebilecek devasa yükleri önlemek adına riski azaltabilecek her tedbir alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı makamının ve büyük bir hastaneler zincirinin sahibi Sn. Fahrettin Koca'nın dediği gibi, "Hastalığa karşı elimizde bir koz var: Hastalığa yakalanmamak." Bu nedenle akraba evlilikleri -dini boyutu her dine göre ayrı olup laik devletlerde başka kurumların tartışma konusu olabilecekse de- tıbben caiz değildir. Popülist sağlık politikaları yerini pozitivist yaklaşımlara bıraktıkça dünyada 10.000'de bir görülen SMA hastalığının Türkiye'de 6.000'de bir görülmesi gibi mevcut olumsuz istatistiklerde de gelişme düzelme görülecektir. Bunun da hem toplum sağlığını, hem aile ve devlet bütçesini, hem sosyokültürel yapıyı iyileştireceği açıktır.

Milliyetçi Kongre Derneği

Sağlık Komisyonu


Dr.
Emine IRMAK
Dış Bağlantı:
https://www.tamgaturk.com/milliyetci-kongre-dosyalari-akraba-evliligi-caiz-midir/74563/